O badaniach

Dożywotnie pozbawienie wolności. Zabójca, jego zbrodnia i kara.

„Dożywotnie pozbawienie wolności. Zabójca, jego zbrodnia i kara” to badania naukowe prowadzone w Katedrze Kryminologii i Polityki Kryminalnej Uniwersytetu Warszawskiego przez Zespół prawników i kryminologów w porozumieniu z Centralnym Zarządu Służby Więziennej pod kierunkiem prof. Andrzeja Rzeplińskiego w ramach grantu Narodowego Centrum Nauki.

Kara dożywotniego pozbawienia wolności została wprowadzona nowelizacją Kodeksu Karnego 19 listopada 1995 r. Do tej pory jeszcze żaden skazany na tę karę przez polski sąd więzień nie miał możliwości ubiegać się o warunkowe przedterminowe zwolnienie, bowiem nie została jeszcze spełniona podstawowa, minimalna ku temu przesłanka – nikt jeszcze nie odbył 25 lat tej kary. To oznacza, że kara ta jest w Polsce wciąż eksperymentem, nie ma utartej ścieżki postępowania z więźniami „dożywotnimi”. Cały czas uczymy się jej wykonywania. Po drugie jesteśmy w przededniu momentu, gdy pierwsi skazani na tę karę będą mogli zacząć ubiegać się o warunkowe przedterminowe zwolnienie. Zbliża się czas trudnych decyzji i dyskusji wokół kary dożywotniej. Wychodząc naprzeciw pytaniom i trudnościom jakie niesie ze sobą „dożywocie” powstał pomysł omawianych badań – aby pochylić się nad tym co oznacza wymierzenie oraz odbywanie kary dożywotniego pozbawienia wolności. Skoro kara dożywotnia jest eksperymentem, powinniśmy ją monitorować, sprawdzać jak przebiega jej wykonywanie, rozpowszechniać dobre rozwiązania. Szczególnie biorąc pod uwagę wciąż rosnącą liczbę skazanych na „dożywocie” w więzieniach. Jesteśmy blisko czasu decydowania o kształcie i sposobie wykonywania kary dożywotniej. Dlatego trzeba zacząć o niej dyskutować. A przestrzeń i wiedzę do takiej dyskusji dostarczają badania naukowe takie jak nasze. Należy podkreślić, że jest to unikatowy w skali Europy projekt, który tak dogłębnie i szeroko bada zarówno wątek demograficzny, kryminalny, procesowy jak i penitencjarny każdego badanego z osobna.

Badamy sprawców skazanych prawomocnie na karę dożywotniego pozbawienia wolności od momentu przywrócenia tej kary w Polsce do ostatniej prawomocnie orzeczonej kary do dnia 31.12.2011 r. Na początku badań grupa sprawców liczyła 301 skazanych, a dzisiaj jest to grupa 299 badanych. Różnica wynika z tego, że jeden skazany został uniewinniony po odbyciu 12 lat kary dożywotniej, natomiast wobec drugiego Sąd Najwyższy uchylił orzeczenie o karze dożywotniego pozbawienia wolności.

Celem badań jest:

  • analiza kryminologiczna zabójstw kwalifikowanych i ich sprawców,
  • analiza sędziowskiego wymiaru kary dożywotniego pozbawienia wolności oraz
  • analiza wykonywania tej kary w różnych jej fazach czasowych z perspektywy podmiotów zainteresowanych (więźnia, kadry więziennej, rodzin sprawcy i ofiary, przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości i społeczeństwa).

Badania:

Prowadzimy badania aktowe w oparciu o stworzony przez zespół kwestionariusz specjalnie na potrzeby tego projektu. Kwestionariusz dotyka następujących elementów: demografii (czyli krótkiej charakterystyki skazanego i jego życia przed pozbawieniem wolności), kariery kryminalnej, zbrodni (czyli czynu, motywacji, ofiary), procesu karnego oraz wykonywania i odbywania kary dożywotniej.

Badamy akta sądowe i więzienne, dokumenty urzędowe Rzecznika Praw Obywatelskich informacje z mediów drukowanych i elektronicznych, filmów dokumentalnych, danych z organizacji pozarządowych i uniwersyteckich klinik prawa w części dotyczącej badanej grupy.

Przeprowadziliśmy także ankietę korespondencyjną, którą wysłaliśmy do więźniów dożywotnich, aby znaleźć odpowiedź na pytanie, co to znaczy być więźniem dożywotnim. Jest to źródło subiektywnej oceny tej kary i możliwość spojrzenia na nią „oczami” więźniów.

Prowadzimy także badania terenowe i wywiady swobodne ze skazanymi na dożywotnią karę pozbawienia wolności. Zbieramy osobiste doświadczenia więźniów bezpośrednio u źródła. Poznajemy dzięki temu zdanie ekspertów w omawianej dziedzinie – samych skazanych.

Ponadto badacze w zespole opracowują m.in. następujące studia przypadków z uwzględnieniem kryterium kryminologicznego (rodzaj i charakter zabójstwa):

  • zabójcy na zlecenie, seryjni lub działający w przestępczości zorganizowanej,
  • kobiety-zabójcy,
  • motywy sprawców

oraz kryterium penitencjarnego (długość lub etap odbytej kary):

  • więźniowie prawomocnie skazani, którzy w izolacji przebywają najkrócej (do 2 lat),
  • którzy osiągnęli pewien etap kary (10 lat, po 15 latach) oraz
  • którzy przebywają w izolacji najdłużej (powyżej 20 lat).

W ramach poszerzania wiedzy i wymiany doświadczeń przeprowadzamy cykliczne seminaria z ekspertami w dziedzinach związanych z tematem naszych badań. Do tej pory odbyły się seminaria z sędziami orzekającymi w sprawach zabójstw kwalifikowanych oraz inspektorami ochrony Służby Więziennej.

Wyniki badań autorzy przedstawią w monografii, a także w odrębnych publikacjach naukowych. Zwieńczenie badań oraz możliwość wysłuchania rezultatów z tych jak i innych badań naukowych nad skrajnie długimi karami pozbawienia wolności będzie możliwa w trakcie konferencji, która odbędzie się 30 – 31 marca 2017 r. na Uniwersytecie Warszawskim.