Rozpoczęliśmy badania nad oddziaływaniami dedykowanymi więźniom dożywotnim i skazanym na 25 lat. W pierwszej kolejności zbieramy informacje z prasy oraz mediów. Dziś przedstawiamy ciekawy program „Psycho – BHP” realizowany w ZK w Czerwonym Borze. Program zajął I miejsce w IV edycji Konkursu na Program Resocjalizacji Sprzyjający Readaptacji Społecznej dla skazanych.
Biuro Penitencjarne Centralnego Zarządu Służby Więziennej od 4 lat organizuje Konkurs na Program Resocjalizacji Sprzyjający Readaptacji Społecznej Osób Pozbawionych Wolności. Jury IV edycji tego Konkursu doceniło projekt z obszaru „skazani na karę dożywotniego pozbawienia wolności lub 25 lat pozbawienia wolności”, autorstwa kpt. Marty Bogny Perkowskiej, realizowany w Zakładzie Karnym w Czerwonym Borze.
Program „Psycho – BHP” został stworzony w 2012 roku z myślą o prowadzeniu oddziaływań wobec skazanych z tendencją do zachowań autoagresywnych. Zainteresowanie programem było tak duże, że w kolejnym roku personel Zakładu rozszerzył krąg jego beneficjentów o grupę więźniów, które znalazły się w trudnej psychologicznie sytuacji z uwagi na odbywanie wieloletniej kary pozbawienia wolności. W pierwotnej wersji program opierał się na ogrodoterapii oraz relaksacji. Z uwagi na ograniczenia związane z okresem wegetacyjnym roślin, od 2014 roku Służba Więzienna wprowadziła zimową edycję programu. Pracę w ogrodzie zastąpiły zajęcia plastyczne z elementami arteterapii.
W swoim założeniu „Psycho – BHP” ma zapobiegać zachowaniom agresywnym i autoagresywnym w powiązaniu z respektowaniem zasad higieny psychicznej. Autorka programu stwierdza, iż zaburzenia snu mogące prowadzić do stanów lękowych zwiększających ryzyko samobójcze to najczęstszy powód wizyt skazanych u psychologa lub psychiatry. Program uczy prostych, lecz przydatnych w więziennej codzienności zasad (np. nie przysypiać w dzień, nie pić kawy przed zaśnięciem, nie zasypiać przy telewizorze). Oferuje rozmowy na temat sposobów radzenia sobie w chwilach spadku nastroju oraz medytację, która pozwala regulować swoje stany emocjonalne.
Dużym zainteresowaniem skazanych cieszy się cząstka programu związana z ich pracą w ogrodzie. Autorka trafnie założyła, że efektem praktyki uważności podczas zajęć przy uprawie roślin będzie zmniejszenie ich skłonności do zachowań impulsywnych leżących u podłoża czynów przestępczych.
Jedna z teorii behawioralnych zakłada, iż depresja jest wynikiem braku zdolności do samonagradzania, a więc robienia czegoś, co przynosi radość. Nie każdy z więźniów ma talenty plastyczne czy pisarskie, natomiast w ziemi może pogrzebać z całkiem satysfakcjonującym rezultatem, zaś pobyt na świeżym powietrzu jest po prostu zdrowy. Od kilku lat skazani prowadzą ogród, mogąc się w ten sposób realizować w akceptowalny sposób. Co więcej, wspólna praca integruje ich i uspołecznia. W programie uczestniczą wszystkie kategorie skazanych: pierwszy raz karani, recydywiści, więźniowie z niepełnosprawnościami lub upośledzeniem. Opiekują się oni sobą nawzajem, motywują, a jeśli w grupie jest ktoś nieśmiały, pozostali pomagają mu odnaleźć się w nowym otoczeniu.
Ważnym aspektem jest również to, iż skazani mają wpływ na to, jak będzie wyglądał ogród. Wspólnie ustalają, co zasieją i posadzą. Wielu z nich żyło wcześniej w niekorzystnym środowisku, gdzie ich potrzeby były marginalizowane. Dzięki uczestnictwu w programie doświadczają, że wiele rzeczy może od nich zależeć, a w rezultacie, że to, co robią ma w oczach innych znaczenie.
Od 2012 roku w programie uczestniczyło 80 skazanych, a wśród nich 9 odbywających karę dożywotniego pozbawienia wolności, 15 skazanych na 25 lat pozbawienia wolności i blisko 40 skazanych na karę powyżej 10 lat pozbawienia wolności.
Wielu z więźniów uczestniczy w kolejnych edycjach programu od kilku lat. Potrzebują tego. Co trzeci był objęty wzmożonym dozorem jako „zagrożony samobójstwem”, zaś po programie – w związku z poprawą stanu psychicznego skazanego – personel zaryzykował zakończenie tego „statusu”.
Autorka programu przewidziała też profesjonalną ocenę efektów programu poprzez zastosowanie kwestionariuszy psychologicznych, które czytelnie pokazują zmianę. Wyniki badań przeprowadzone po zakończeniu edycji wskazują na zmniejszenie się poziomu depresyjności i poziomu odczuwanego stresu u uczestników programu. Jak wskazuje sama autorka programu, ważne jest to, aby umożliwić skazanym pewną ciągłość uczestniczenia, gdyż ma to istotne znaczenie w podtrzymywaniu jego efektów.
Więcej o programie: w Forum Penitencjarnym nr 11/2018, s. 12-13 oraz na stronie powiatu Zambrowskiego http://zambrowiacy.pl/kult/sukces-programu-psycho-bhp-w-czerwonym-borze/
Oprac. Aleksandra Osińska